İş Sağlığı ve Güvenliği Nedir? İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG), çalışma hayatının çalışan, çevre ve toplum üzerindeki etkilerini inceleyen ve oluşabilecek olumsuz durumları önlemeyi amaçlayan bilimsel bir disiplindir. İSG'nin iki temel ayağı bulunur: Konunun tıbbi boyutunu ele alan ve çalışanların sağlık sorunları, tanı ve tedavisiyle ilgilenen İş Yeri Hekimliği ile teknik boyutta risklerin değerlendirilip önlenmesini sağlayan İş Hijyeni.

Antik Çağdan Sanayi Devrimine: Dünyada İSG’nin Doğuşu

İş sağlığına yönelik ilk adımlar insanlık tarihi kadar eskidir. M.Ö. 2780 yılında Eski Mısır'da İmhotep, piramit inşaatlarında çalışan işçilerin bel incinmeleri ve ölüm oranları üzerine ilk tıbbi servisleri kurarak tarihe geçmiştir. Tıbbın babası Hipokrat, kurşun zehirlenmesini tanımlarken; Romalı Pliny, tozlu alanlarda çalışmanın nefes darlığı ve öksürük gibi risklerini fark etmiştir.

Orta Çağ ve sonrasında madenciliğin gelişmesiyle iş sağlığı daha da kritik hale gelmiştir. "Mineralojinin Babası" olarak bilinen Agricola, yazdığı De Re Metallica eserinde madenci akciğer hastalıklarını tanımlamış ve ilk kez tozdan korunma ile havalandırma yöntemlerini önermiştir. Bernardino Ramazzini ise, modern iş sağlığının kurucusu ve "babası" kabul edilir. Ramazzini, hekimlere tarihe geçen şu tavsiyede bulunmuştur: “Hastalara mesleğini sorunuz ve ayrıntılı çalışma öyküsü alınız.”

Sanayi Devrimi ve Çocuk İşçiliği: Yasal Düzenlemelerin Dönüm Noktası

1761'de buhar makinesinin keşfi ve pamuklu dokuma sanayisinde kullanımı, kitlesel göçleri ve ağır çalışma koşullarını beraberinde getirdi. Kadın ve çocukların ucuz iş gücü olarak madenlerde dar galerilerde çalıştırılması, çocuk sağlığının hızla bozulmasına yol açtı.

Aydınların müdahalesiyle İngiltere'de yasal düzenlemeler başladı:

• 1788 Baca Temizleyen Çıraklar Yasası: Çocuk işçiler için 8 yaş sınırı getirildi.

• 1833 Fabrikalar Kanunu: İşe girişlerde doktor raporu (işe giriş muayenesi) zorunlu kılındı.

• 1847 & 1869: İş müfettişliği kavramı doğdu ve fabrikalarda ilk Teknik İSG sistemleri kuruldu.

Türkiye'de İş Sağlığı ve Güvenliğinin Gelişimi

Osmanlı döneminde üretim ağırlıklı olarak tersane, baruthane ve fişekhane gibi askeri işyerleri ile lonca sistemine dayalıydı.

• 1776 Fincancılar Sözleşmesi: Kütahya'daki seramik çalışanlarının haklarını belirleyen bu sözleşme, tarihteki ilk toplu iş sözleşmesi olarak kabul edilir.

• 1867 Dilaver Paşa Nizamnamesi: Havzada hekim bulundurma şartı getiren, İSG alanındaki ilk yasal belge niteliğindedir.

Cumhuriyet Dönemi Dönüm Noktaları: Cumhuriyetin ilanıyla birlikte İSG mevzuatı hızla modernize edilmiştir. 1930 tarihli Umumi Hıfzıssıhha Kanunu, 1936 tarihli 3008 sayılı ilk İş Kanunu ve 1969'da kurulan İSGÜM bu sürecin en önemli yapı taşlarındandır. Günümüzde ise süreç, 2012 yılında yürürlüğe giren müstakil 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile yürütülmektedir.

Modern İSG Uygulama İlkeleri ve Risk Yönetimi

Modern dünyada İSG, uluslararası alanda ILO (Uluslararası Çalışma Örgütü), WHO (Dünya Sağlık Örgütü) ve Avrupa Birliği'nin EU-OSHA ajansı tarafından yönlendirilmektedir. Türkiye, ILO'nun 60 sözleşmesini imzalamıştır.

İSG uygulamalarında öncelik her zaman "Birincil Korunma" yani risk doğmadan önleme aşamasıdır. Bu kapsamda 6 temel faaliyet yürütülür:

1. Uygun İşe Yerleştirme: Bireysel özellikler (çocuk, yaşlı, engelli ve kadın çalışan gibi risk grupları) dikkate alınarak işe giriş muayenelerinin yapılması.

2. Ortam Faktörlerinin Değerlendirilmesi: Fiziksel, kimyasal, biyolojik, ergonomik ve psiko-sosyal risklerin tanımlanması ve gürültü, toz, gaz ölçümlerinin yapılması.

3. İşyeri Risklerinin Kontrolü: İkame (tehlikeli olanı tehlikesizle değiştirme), havalandırma, kapatma, ayırma ve en son çare olarak kişisel koruyucu donanım kullanımı.

4. Aralıklı Kontrol Muayeneleri (İkincil Korunma): Hastalık ortaya çıkmadan önce erken tanı konulması amacıyla yapılan periyodik muayeneler.

5. Sağlık ve Güvenlik Hizmeti Sağlanması: İSGB (İşyeri Sağlık ve Güvenlik Birimi) organizasyonu.

6. Sağlık Eğitimi ve Danışmanlık: İşverenin yükümlülüğünde olan çalışanların bilgilendirilmesi ve eğitilmesi.

Risk Ölçümünde Kritik Kavramlar: Kimyasal ve fiziksel maruziyet sınırlarının belirlenmesinde iki temel ölçüt kullanılır:

• MAK (Müsaade Edilebilir Azami Konsantrasyon): Akut toksik belirtilerin önlenmesi için hiçbir şekilde aşılmaması gereken tepe değerdir.

• ESD (Eşik Sınır Değer / TLV): 8 saatlik iş günü veya 45 saatlik çalışma haftası boyunca yapılan ölçümlerin ortalamasının aşmaması gereken düzeydir.