İş Kazalarına Son: Makinelerde Tasarım ve İmalat Aşamasında Hayati İş Güvenliği Kuralları

Konya Teknik Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü öğretim üyesi Dr. Yusuf Yılmaz tarafından hazırlanan kapsamlı çalışmada, iş ekipmanlarının tasarım, imalat ve kullanım süreçlerindeki iş güvenliği standartları tüm detaylarıyla gözler önüne serildi. "İş Ekipmanlarının Tasarım, İmalat ve Kullanımında İş Güvenliği (2. Bölüm)" başlıklı sunum, iş kazalarını kaynağında yok etmeyi hedefleyen kritik mekanik ve donanımsal koruma yöntemlerine ışık tutuyor.

Makineler, tahmin edilen her türlü çalışma şartı altında (iklim şartları dâhil) devrilme, düşme veya beklenmeyen hareket riski oluşturmayacak şekilde son derece kararlı tasarlanmalıdır.

Makine parçaları ve bağlantıları, belirtilen kullanım koşullarındaki zorlamalara tam dayanım göstermeli ve kırılma riski barındırmamalıdır.

İş parçası, kesici takımlar veya atıklar gibi düşen ve fırlayan nesneleri engelleyecek kesin tedbirler alınmalıdır.

Operatörlerin ulaşabileceği makine parçalarında, yaralanmalara davetiye çıkarabilecek keskin kenarlar, köşeler ve kaba yüzeyler kesinlikle bulunmamalıdır.

Kombine makinelerde ve aletlerin dönme hızlarındaki değişiklik gerektiren durumlarda, her bir eleman diğerleri için tehlike yaratmadan ayrı ayrı güvenle kullanılabilmelidir.

Hareketli parçalardan kaynaklanan kazaları önlemek için koruyucu tertibatlar mutlaka riskin tipine göre seçilmeli; hem hareket aktarma elemanları hem de doğrudan işleme giren parçalar güvence altına alınmalıdır.

Kullanılan tüm koruyucular sağlam yapıda olmalı, makineye ilave bir risk getirmemeli ve personelin kolayca devre dışı bırakamayacağı (by-pass edemeyeceği) nitelikte konumlandırılmalıdır.

Koruma tertibatları, üretim işlemlerinin gözlenmesine engel teşkil etmemeli ve sadece tehlikeli alana erişimi kısıtlamalıdır.

Sabit koruyucular ancak alet kullanılarak sökülebilecek bir sistemle sabitlenmeli; A ve B tipi hareketli koruyucular ise makine çalışırken kilitli kalacak veya açıldığında sistemi anında durduracak kumanda sistemleriyle donatılmalıdır.

Ulaşmayı kısıtlayan ayarlanabilir koruyucular ise herhangi bir el aletine ihtiyaç duymadan pratik bir şekilde ayarlanabilmeli ve fırlama riskini minimuma indirmelidir.

Makineler, elektrik çarpması veya statik elektrik birikmesi gibi tehlikelere karşı özel olarak korunmalı ve deşarj sistemleriyle donatılmalıdır.

Pnomatik, hidrolik veya termal enerji gibi alternatif güç kaynaklarının kullanımında doğabilecek potansiyel riskler tasarım aşamasında engellenmeli ve parçaların hatalı takılma ihtimali ortadan kaldırılmalıdır.

Aşırı sıcak veya dondurucu yüzeylere temas riski sıfırlanmalı; makinenin ürettiği gaz, toz, sıvı veya buhar kaynaklı yangın ve patlama tehlikeleri bertaraf edilmelidir.

İşitme kayıplarını ve doku hasarlarını önlemek adına gürültü, titreşim ve radyasyon (lazer donanımları dâhil) emisyonları teknik gelişmeler ışığında kaynağında en aza indirilmelidir.

Operatörün tehlikeli bir madde veya emisyon ile makine içinde mahsur kalmasını önleyecek tedbirler alınmalı, ayrıca çalışma platformlarında kayma, tökezleme veya düşme riskleri giderilmelidir.

Makinenin ayar, yağlama ve bakım noktaları tehlike bölgesinin güvenli bir mesafesinde (dışında) yer almalı; tüm onarım işlemleri makine tam durur vaziyetteyken yapılabilmelidir.

Makineler kendi enerji kaynaklarından tamamen ayrılabilecek kilitlenebilir şalter, fiş veya ayırıcı tertibatlarla donatılmalı ve operatörün fiziksel müdahalesine en az ihtiyaç duyacak şekilde tasarlanmalıdır.

Makine içindeki parçaların temizliği, içine girilmeye gerek kalmadan dışarıdan yapılabilmelidir.

Bilgilendirme ve ikaz tertibatları (sinyaller) tek anlamlı olmalı, bakiye riskler hakkında net ve anlaşılır uyarılar içermelidir.

Ürün üzerinde CE işareti, imalatçı bilgileri, yapım yılı, varsa seri numarası ve ağırlık bilgisi gibi işaretlemeler görünür şekilde bulunmalıdır.

Servise alınan her makine için Avrupa Birliği dillerinden birinde ve mutlaka makinenin kullanılacağı yerel dilde (Türkçe) hazırlanmış işletme talimatları sunulmalıdır.

Bu talimatlar; kurulum, bakım, gürültü/titreşim değerleri, patlayıcı ortam riskleri ve montaj kuralları gibi tüm detayları meslekten olmayan kişilerin dahi kolayca anlayabileceği bir sadelikte içermelidir.