4857 Sayılı İş Kanunu - İSG Sınavı Ders Notları

Bu notlar, İSG (İş Sağlığı ve Güvenliği) sınavlarına hazırlık amacıyla 4857 Sayılı İş Kanunu ve ilgili alt yönetmeliklerin temel konularını özetlemektedir.

1. Kanunun Kapsamı ve İstisnalar (Madde 4)

4857 sayılı İş Kanunu, kural olarak tüm işyerlerine uygulanır ancak bazı istisnalar vardır. Aşağıdaki işlerde ve ilişkilerde İş Kanunu hükümleri uygulanmaz:

• Deniz ve hava taşıma işleri (Ancak kıyıda yapılan yükleme/boşaltma ve havacılığın yer tesislerindeki işler Kanun kapsamındadır).

• 50'den az (50 dahil değil) işçi çalıştırılan tarım ve orman işleri.

• Ev hizmetleri.

• Çıraklar (Çıraklık sözleşmesi kapsamındakiler).

• Sporcular.

• Rehabilite edilenler.

• Esnaf ve Sanatkarlar Kanunu tarifine uyan 3 kişinin çalıştığı işyerleri.

2. Temel Tanımlar (Madde 2)

• İşçi: Bir iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişi.

• İşveren: İşçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişi (veya tüzel kişiliği olmayan kurumlar).

• İşveren Vekili: İşveren adına hareket eden, işin/işyerinin yönetiminde görev alan kişiler. (İşveren vekilinin işlem ve eylemlerinden doğrudan işveren sorumludur).

• Alt İşveren (Taşeron): Asıl işverenden, işin bir bölümünü veya eklentilerini alarak kendi işçileriyle işi yürüten kişi. (Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı da müteselsilen sorumludur).

3. İş Sözleşmesi Türleri

Belirli - Belirsiz Süreli İş Sözleşmesi

• Belirsiz Süreli: İş ilişkisinin bir süreye bağlanmadığı sözleşmedir (Asıl olandır).

• Belirli Süreli: Belirli bir işin tamamlanması veya belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullara bağlı sözleşmedir. (Esaslı bir neden olmadıkça üst üste (zincirleme) yapılamaz; yapılırsa belirsiz süreliye dönüşür).

Deneme Süreli İş Sözleşmesi

• Taraflarca deneme kaydı konulabilir.

• Deneme süresi en çok 2 aydır.

• Toplu iş sözleşmeleriyle bu süre 4 aya kadar uzatılabilir.

• Deneme süresi içinde taraflar sözleşmeyi bildirimsiz ve tazminatsız feshedebilir (işçinin çalıştığı günler için ücret hakkı saklıdır).

4. Fesih ve Bildirim Süreleri (İhbar Süreleri) (Madde 17)

Belirsiz süreli iş sözleşmelerinin feshinden önce durumun diğer tarafa bildirilmesi gerekir.

Çalışma Süresi (Kıdem)	Bildirim Süresi (İhbar)
6 aydan az süren işlerde	2 hafta
6 ay - 1,5 yıl arası	4 hafta
1,5 yıl - 3 yıl arası	6 hafta
3 yıldan fazla süren işlerde	8 hafta

• Bu süreler asgaridir, sözleşmelerle artırılabilir.

• İşveren, bildirim süresine ait ücreti peşin ödeyerek sözleşmeyi derhal feshedebilir (İhbar Tazminatı).

• Yeni İş Arama İzni: Bildirim süreleri içinde işverenin işçiye günde en az 2 saat iş arama izni vermesi zorunludur. İşçi isterse bu saatleri birleştirip toplu kullanabilir.

5. Çalışma Süreleri ve İzinler

Haftalık Çalışma Süresi

• Genel bakımdan haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir.

• Aksi kararlaştırılmamışsa, bu süre iş günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır.

• Yer altı maden işlerinde haftalık çalışma süresi en çok 37.5 saattir (Günde en çok 7.5 saat).

Ara Dinlenmesi (Mola) (Madde 68)

Ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz.

Günlük Çalışma Süresi	Ara Dinlenmesi Süresi
4 saat veya daha kısa	15 dakika
4 saatten fazla - 7.5 saate kadar (7.5 dahil)	30 dakika
7.5 saatten fazla	1 saat

Gece Çalışması

• En geç saat 20.00'de başlayıp en erken saat 06.00'ya kadar geçen süreye gece dönemi denir.

• İşçilerin gece çalışmaları 7.5 saati geçemez.

• Gece ve gündüz postaları nöbetleşe düzenlenir (En az 11 saat dinlenme verilmeden işçi tekrar çalıştırılamaz).

Telafi Çalışması

• Zorunlu nedenlerle işin durması, bayram öncesi/sonrası izin verilmesi gibi durumlarda yapılır.

• Telafi çalışması, sebebin ortadan kalkmasından itibaren 4 ay içinde yaptırılır.

• Günde 3 saatten fazla olamaz ve tatil günlerinde yaptırılamaz.

6. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma

1. Fazla Çalışma: Haftalık 45 saati aşan çalışmalardır. Her bir saat için ücret %50 zamlı ödenir veya 1 saat 30 dakika serbest zaman verilir.

2. Fazla Sürelerle Çalışma: Haftalık çalışma süresinin 45 saatin altında belirlendiği durumlarda, 45 saate kadar yapılan çalışmadır. Her bir saat için ücret %25 zamlı ödenir veya 1 saat 15 dakika serbest zaman verilir.

• Fazla çalışma toplamı yılda 270 saati geçemez.

• İşçinin onayı (yazılı muvafakati) gereklidir.

Fazla Çalışma Yapılamayacak İşler/Kişiler:

• Sağlık kuralları bakımından günde 7.5 saatten fazla çalışılamayan işler.

• Gece çalışmaları (Kısmi istisnalar hariç).

• Maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon, tünel inşaatı gibi yer altı ve su altı işleri.

• Gebe, yeni doğum yapmış ve emziren işçiler.

• 18 yaşını doldurmamış işçiler.

7. Yıllık Ücretli İzin (Madde 53)

İşyerinde işe başladığı günden itibaren, deneme süresi de dahil olmak üzere en az 1 yıl çalışmış olan işçilere verilir.

Hizmet Süresi (Kıdem)	İzin Süresi (Asgari)
1 yıldan 5 yıla kadar (5 dahil)	14 gün
5 yıldan fazla - 15 yıldan az	20 gün
15 yıl (dahil) ve daha fazla	26 gün

• Önemli: 18 yaş ve altı işçiler ile 50 yaş ve üstü işçilere verilecek yıllık izin süresi 20 günden az olamaz.

• Yer altı işlerinde çalışanlara bu süreler 4'er gün arttırılarak uygulanır.

8. Çağrı Üzerine ve Uzaktan Çalışma

• Çağrı Üzerine Çalışma: Taraflar süre belirlememişse haftalık çalışma süresi 20 saat kararlaştırılmış sayılır. Çağrı, aksi kararlaştırılmadıkça en az 4 gün önceden yapılır.

• Uzaktan Çalışma: İşçinin, işveren tarafından oluşturulan iş organizasyonu kapsamında iş görme edimini evinde ya da teknolojik iletişim araçları ile işyeri dışında yerine getirmesidir. Yazılı yapılması zorunludur.