1. Ergonomi

• Tanım ve Kapsam: Ergonomi, fiziksel ve psikolojik özellikler göz önünde bulundurularak "insanın işe, işin insana uyumunu" sağlayan disiplindir. İnsan, makine ve çevre (İMÇ) uyumunu hedefler. Türkiye'de ergonomi ilk kez 1960'lı yıllarda Prof. Dr. Ahmet Fahri Özok tarafından tanıtılmıştır.

• Ergonomik Açıdan Çalışma Yeri Düzenlemesi: Fizyoloji, psikoloji, enformasyon, güvenlik ve antropometri unsurlarını kapsar (sağlık bu başlıklar arasında doğrudan sayılmaz).

• Ergonomi Çeşitleri:

  • Fiziksel Ergonomi: İnsanın anatomik, fizyolojik ve biyomekanik özellikleriyle ilgilenir. Çalışma duruşu, kas-iskelet sistemi, malzeme yönetimi vb.

  • Kavramsal (Bilişsel) Ergonomi: İnsan beyni ve zihinsel süreçlerle (algı, bellek, muhakeme, karar verme) ilgilidir. İnsan-bilgisayar etkileşimi, kontrol kumanda sistemleri, joystick ve sinyal tasarımları bu alana girer.

  • Örgütsel (Organizasyonel) Ergonomi: İletişim, ekip çalışması, kalite yönetimi, vardiya düzenleri ve iş tasarımı gibi sosyal/ekonomik optimizasyonları kapsar.

  • Biyomekanik: Canlı dokuları ile mekanik sistemlerin birleşimidir. İnsan ölçülerine uygun baret, maske, eldiven gibi KKD (Kişisel Koruyucu Donanım) üretimi bu bilimin desteğiyle yapılır.

• Antropometri: İnsan vücut ölçülerinin (boy, kol uzunluğu vb.) belirlenmesiyle ilgilenir. Yaşa, cinsiyete, beslenmeye, yapılan spora ve coğrafyaya göre değişiklik gösterir.

  • Statik (Yapısal/Durgun) Antropometri: Hareketsiz durumdaki vücut boyutlarının ölçülmesidir (otururken göz hizası, ayaktayken tavan mesafesi gibi).

  • Dinamik (Fonksiyonel/Hareketli) Antropometri: Hareket halindeki insanın uzanabileceği alanların (araç kullanırken pedallara basma, vites atma gibi) ölçülmesidir.

• Adale İşi: Statik adale işinde kaslar sürekli kasılı kalır, kan dolaşımı zorlaşır ve vücut çabuk yorulur. Dinamik adale işi ise ritmik hareketler barındırır ve ergonomik açıdan daha çok tercih edilir.

2. Ekranlı Araçlar

• Genel Şartlar: Monitör, klavye ve fare gibi donanımlarla çalışanları kapsar. Ancak hareketli makinelerde, ATM'lerde, yazar kasalarda, taşıma araçlarında (otobüs vb.) ve daktilolarda ekranlı araçlar yönetmeliği uygulanmaz.

• Göz Muayenesi ve Eğitimler: İşveren, çalışanı işe başlamadan önce ve ekranlı araçlardan kaynaklı bir görme bozukluğu yaşandığında muayene ettirmelidir. Ayrıca doğru oturuş ve gözleri dinlendirme egzersizleri gibi konularda eğitim vermelidir.

• Asgari Gerekler (3 Ana Başlık):

  • Ekipmanlar: Monitör (titremeyen, mat, ayarlanabilir), klavye (ekrandan ayrı, mat yüzeyli), çalışma masası ve sandalye (beş ayaklı, yüksekliği ayarlanabilir, sırt destekli). Not: Fare (mouse) asgari olması gerekenler listesinde yer almaz.

  • Çalışma Ortamı: Yeterli alan, uygun aydınlatma, yansıma/parlama önleyici perdeler, düşük gürültü, ısının optimum seviyede tutulması ve %30-%80 arası nem oranı. Titreşim değerlendirmesi ekranlı araçlarda aranmaz.

  • Operatör Arayüzü: Programların çalışanın bilgi düzeyine uygun, kolay anlaşılır ve ergonomik olmasıdır.

3. Elle Taşıma İşleri

• Tanım: Bir veya daha fazla çalışanın bir yükü kaldırması, indirmesi, itmesi, çekmesi veya taşımasıdır. (Tartma ve paketleme işlemleri elle taşıma sayılmaz).

• İşverenin Yükümlülükleri: Öncelikle mekanik taşıma yöntemlerini araştırmalıdır. Mümkün değilse yükün ağırlığı, doğru kaldırma pozisyonları ve eksantrik (ağırlık merkezi aniden değişebilen) yüklerle ilgili eğitimler vermelidir.

• Elle Taşıma Risk Değerlendirme Yöntemleri: Amerikan (NIOSH vb.) kaldırma eşikleri, Snook tabloları, MAC (Elle taşıma değerlendirme çizelgesi), Mital ve arkadaşlarının anahtar göstergesi.

• Risk Faktörleri: İkiye ayrılır:

  1. Bireysel Risk Faktörleri: Çalışanın fiziksel yapısının uygun olmaması, uygun olmayan giysi/ayakkabı (topuklu ayakkabı, dar kıyafet vb.) kullanılması, bilgi ve eğitimsizlik.

  2. Yükle İlgili Risk Faktörleri (4 Alt Başlık):

     • Yükün Özellikleri: Çok ağır, çok geniş, dengesiz, kavraması zor olması.

     • Fiziksel Güç Gereksinimi: İşin çok yorucu olması, vücudun sadece bükülerek taşıma yapması.

     • Çalışma Ortamının Özellikleri: Zeminin bozuk/kaygan olması, yetersiz alan, seviye farkları, sıcaklık ve kötü havalandırma.

     • İşin Gerekleri: Aşırı çalışma temposu, işverenin yeterli dinlenme süresi vermemesi, çok uzun taşıma mesafeleri.

4. Toksikoloji ve Kimyasallar

• Bazı Zehirli Maddeler:

  • Benzen: Eritici olarak kullanılır (kunduracılık vb.), lösemi ve akciğer kanserine yol açar.

  • Kurşun: Kanser yapmaz, akü ve seramik imalatında kullanılır, kemiklerde birikir ve beyne (kurşun koliği) zarar verir.

  • Cıva: Sıvı halde bulunan tek metal/gazdır. Sinir sistemine etki eder.

  • Kadmiyum: Prostat kanserine sebep olabilir.

  • Nikel: Burun ve akciğer kanseri ile solunum yolu rahatsızlıklarına (astım vb.) sebep olur.

  • Alüminyum: Kesin kanserojen değildir ancak Parkinson hastalığını tetikleyebilir.

• Gazlar ve Sınıflandırmaları:

  • Basit Boğucu Gazlar: Hidrojen, Azot, Asetilen, Karbondioksit, Etan, Propan, Bütan.

  • Tahriş Edici Gazlar: Ozon, Klor, Amonyak, Fosgen, Kükürtdioksit, Azot oksitleri vb.

  • Sistemik Zehirler: Stibin, Fosfin, Arsin.

  • Kimyasal Boğucu (Kötü Üçlü) Gazlar: Karbonmonoksit (Sessiz ölüm, havadan hafif, kanda oksijen taşınmasını engeller), Hidrojen sülfür (Çürük yumurta kokuludur, havadan ağırdır), Hidrojen siyanür (Acı badem kokuludur, madencilikte altın aramada kullanılır).

• Bazı Özel Gazlar:

  • Doğalgaz: Temel maddesi Metan'dır (%95). Normalde kokusuzdur ancak sızıntının anlaşılması için sarımsak benzeri bir koku eklenir. Sıkıştırılmış haline CNG, sıvılaştırılmış haline LNG denir.

  • LPG (Tüp Gaz): %70 Bütan, %30 Propandan oluşur. Havadan ağırdır ve yerde birikir.

  • Oksijen: Tek yakıcı gazdır, havada %21 oranında bulunur. Havada en çok bulunan gaz ise %78 ile Azot'tur.

  • Asetilen: Sarımsak kokusundadır, sanayide karpitin suyla reaksiyonu sonucu oluşur.

  • Fosgen: Yeni kesilmiş ot kokusunu andırır.