Ali Kekliktepe: Merhaba. Evet, bu yönetmelikle birlikte aslında sektörde uzun süredir eleştirilen "sadece belgelendirmeye dayalı" yani kâğıt üstünde kalan formalite eğitimlerin önüne geçilmesi hedefleniyor. Bizim her zaman söylediğimiz bir şey var: Güvenlik belgelerle değil, sahada doğru davranışlarla üretilir. Bu yeni düzenleme, eğitimi bir ritüel olmaktan çıkarıp sahada hayat kurtaran gerçek bir uygulamaya dönüştürmek için çok önemli bir adım.

OSGBHaber: En dikkat çeken maddelerden biri "Uygulamalı İşe Başlama Eğitimi". Bu eğitim tam olarak ne getirecek ve ne kadar sürecek?

Ali Kekliktepe: Artık her çalışan, işe fiilen başlamadan önce en az 2 saat sürecek, tamamen yüz yüze ve uygulamalı bir işe başlama eğitimi almak zorunda. Çalışan; yapacağı işe, kullanacağı ekipmanlara ve o işyerine özgü risklere doğrudan sahada temas edecek. Ayrıca iş kazalarının en yoğun yaşandığı ilk aylardaki riskleri azaltmak adına, temel İSG eğitimlerinin de işe başlama tarihinden itibaren en geç 3 ay içinde tamamlanması zorunlu kılındı.

OSGBHaber: Peki, eğitimlerin süreleri tehlike sınıflarına göre nasıl değişiyor? Bir de uzaktan eğitim (online) imkânı tamamen ortadan kalktı mı?

Ali Kekliktepe: Uzaktan eğitim imkânı tamamen kalkmadı ancak çok sıkı teknik kriterler getirildi; öyle eğitimi arka planda açık bırakıp sistemi ileri sarmak artık teknik olarak engelleniyor. Sürelere gelecek olursak; yönetmeliğe göre temel İSG eğitimlerinin en az yarısının, yani yüzde 50'sinin yüz yüze verilmesi zorunlu. Az tehlikeli sınıfta toplam 8 saatin en az 4 saati, tehlikeli sınıfta 12 saatin en az 6 saati, çok tehlikeli sınıfta ise 16 saatin en az 8 saati yüz yüze olmak zorunda. İşyerine özgü özel riskler, yüksekte çalışma veya acil durum tatbikatları gibi pratik gerektiren konular hiçbir şekilde uzaktan eğitimle verilemez, her halükarda tamamen yüz yüze işlenir.

OSGBHaber: Eğitimlerin sonunda bir de sınav şartı var. Bu sınavların formatı ve başarı barajı nedir? 4 yanlış 1 doğruyu götürüyor mu?

Ali Kekliktepe: Sınavlarda 4 yanlışın 1 doğruyu götürmesi gibi bir kural kesinlikle yok. Puanlama sadece doğru cevaplar üzerinden yapılıyor. Çalışanın başarılı sayılması için 100 üzerinden en az 60 puan alması gerekiyor. Yönetmelikte kesin bir soru sayısı yok ama biz sahada genellikle 20 soru soruyoruz. Soru başına 2 dakika süre verdiğimizde toplam 40 dakikalık bir sınav oluyor. Bu süre, çalışanların heyecanlanmadan, soruları sindirerek okumaları için en ideal ve adaletli süredir.

OSGBHaber: Çalışan ilk sınavda 60 puan barajını geçemezse ne oluyor? Bir hak daha tanınıyor mu?

Ali Kekliktepe: İlk sınavda başarısız olan çalışanlara eksiklerini kapatmaları için en fazla iki ek sınav hakkı daha tanınıyor. Eğer bu ek haklarda da 60 puan barajı geçilemezse, sistemin manipüle edilmesini önlemek adına o çalışanın aldığı eğitim tamamen geçersiz sayılıyor. Çalışan, o temel eğitimi tüm saatleriyle en baştan tekrar almak ve yeniden sınava girmek zorunda kalıyor.

OSGBHaber: Ali Bey, verdiğiniz bu değerli ve güncel bilgiler için çok teşekkür ederiz.

Ali Kekliktepe: Ben teşekkür ederim, tüm meslektaşlarıma ve sahada ter döken emekçilerimize kazasız, güvenli iş günleri dilerim.

Konuyla ilgili görüşlerine başvurduğumuz B Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı Ali Kekliktepe, özellikle az tehlikeli sınıfta yer alan işletmeler ve yeni nesil çalışma modelleri için hayati uyarılarda bulundu. Kekliktepe, işverenlerin İSG süreçlerini birer maliyet yükü olarak görmekten vazgeçmesi gerektiğini belirterek, doğru bir yönetim vizyonuyla hem bütçelerin korunabileceğini hem de sıfır kaza hedefine ulaşılabileceğini vurguladı.

"Gereksiz Masraflardan Kurtulmanın Yolu: İSG'de Yetki Kullanımı"

İş güvenliğinin sadece yasal bir zorunluluk ya da ceza almama formülü olarak görülmesinin büyük bir hata olduğunu ifade eden B Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı Ali Kekliktepe, özellikle küçük ve az tehlikeli sınıftaki işletmeler için rehber niteliğinde bir yol haritası çizdi.

Kekliktepe, işverenlerin finansal olarak rahatlaması ve aynı zamanda güvenli bir ortam sağlaması için şu stratejik adımları önerdi:

• İSG'de Doğru Yetki Yönetimi: İşverenlerin ve yöneticilerin İSG süreçlerindeki yetki ve sorumluluklarını doğru kullanması, işletmeleri gereksiz ve fahiş harcamalardan kurtarır.

• Kaynakların Doğru Noktaya Kanalize Edilmesi: Bürokratik masraflar yerine, doğrudan risk oluşturan unsurların kaynağında çözülmesine bütçe ayrılmalıdır.

• Kültürel Dönüşüm ve Farkındalık: İş güvenliği kuralları bir baskı unsuru olarak değil, bir çalışma kültürü ve çalışan bilinci olarak sahaya yansıtılmalıdır.

Ali Kekliktepe: "İş sağlığı ve güvenliği, bir işletmenin omuzundaki maddi bir yük değil; aksine üretkenliği, çalışan bağlılığını ve kurumsal prestiji koruyan en büyük kalkandır. Doğru yetki kullanımıyla, gereksiz masraflardan kurtularak tam güvenliği sağlamak mümkündür."

Küçük ve Az Tehlikeli İşletmeler İçin Güvenli Gelecek

Özellikle az tehlikeli sınıfta yer alan iş yerlerinde dinamiklerin doğru okunması gerektiğine dikkat çeken uzmanlar, Ali Kekliktepe'nin vurguladığı "etkin yetki yönetimi" modelinin, olası iş kazalarını ve meslek hastalıklarını büyük oranda engellediğini belirtiyor.

Geleceğin iş dünyasında, iş güvenliğini bir maliyet kalemi olarak değil, bir yönetim vizyonu olarak gören ve bunu bir kurum kültürü haline getiren firmaların rekabette her zaman bir adım önde olacağı öngörülüyor.

Sanayi tesislerinde yaygın olarak kullanılan basınçlı kaplar, gerekli önlemler alınmadığında büyük felaketlere davetiye çıkarıyor. Güvenlik sistemlerinin çalışmaması sonucu artan aşırı basınç, yıkıcı tahribatlara yol açan patlamalara neden olabiliyor. Ayrıca, patlama veya sızıntılar sonucunda ortama yayılan akışkanlar boğulma ve zehirlenme riski taşırken, alevlenebilir maddeler ise büyük yangınlara sebebiyet veriyor. Tehlikeler bunlarla da sınırlı değil; yüksek sıcaklıktaki yüzeylere temas sonucu oluşan termal yanıklar ile izolesi yetersiz ekipmanlardan kaynaklanan gürültü ve titreşim de işçi sağlığını doğrudan tehdit eden unsurlar arasında yer alıyor.

Kazalar Neden Kaynaklanıyor?

Basınçlı kaplardan kaynaklanan iş kazalarının temelinde genellikle insan ve işletme hataları yatıyor. Kazaların başlıca sebepleri arasında ekipmanların tasarım standartlarına uygun imal edilmemesi, kullanım amacı dışında çalıştırılması ve yetkisiz kişilerce müdahale edilmesi bulunuyor. Korozyon, emniyet cihazlarının arızalanması veya hiç bulunmaması, ayrıca üretim sürecini aksatmamak adına standartlara uyulmadan, aceleyle yapılan hatalı bakımlar da felaketlerin önünü açan diğer kritik faktörler olarak öne çıkıyor.

Uzmanlar ve ilgili mevzuatlar, olası faciaların önüne geçmek için basınçlı kapların periyodik olarak kontrol edilmesini şart koşuyor. Ekipmanların emniyet ve mukavemet durumunu ölçmek amacıyla genellikle "zorlayıcı testler" olan hidrolik basınç deneyleri uygulanıyor. En yüksek çalışma basıncının 1,5 katı ile yapılan bu testlerde cihazların dayanıklılığı ölçülerek sızıntı veya deformasyon olup olmadığı tespit ediliyor. Zorlayıcı testlerin uygulanamadığı durumlarda ise parçaya zarar vermeden içyapıyı inceleme olanağı sunan "tahribatsız muayene" yöntemlerine başvuruluyor. Güvenli bir çalışma ortamı için emniyet supaplarının her vardiyada kontrol edilmesi ve yetkili personel tarafından tüm testlerin eksiksiz raporlanması büyük önem taşıyor.

Türkiye'nin iş kazaları konusundaki acı tablosu, endüstriyel tesislerdeki güvenlik önlemlerinin önemini bir kez daha gündeme getiriyor. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) verilerine göre, dünyada her yıl 120 milyon iş kazası meydana geliyor. Bu kazalarda ise her yıl 210 bin kişi hayatını kaybediyor. Ülkemiz maalesef iş kazaları konusunda dünyada üçüncü, Avrupa'da ise ilk sırada yer alıyor.

Sanayinin Gizli Bombası: Basınçlı Kaplar

İşyerlerinde çalışanların sağlığı ve güvenliği açısından tehlike yaratabilecek birçok durum bulunuyor. Sanayide en çok kullanılan ve en yüksek tehlikeyi arz eden ekipmanlardan birisi ise basınçlı kaplardır. İç basıncı 0,5 bardan büyük olan her kap ve ekipman "basınçlı kap" olarak tanımlanmaktadır. Uzmanlar, bu cihazların doğru kullanılmaması halinde bomba etkisi meydana getirerek etrafındaki çalışanlar ve çevre için büyük bir tehlike haline gelebileceği konusunda uyarıyor. Sanayide yaygın olarak kullanılan kazan, kompresör, hidrofor, kriyojenik tanklar ve otoklavlar gibi cihazlar bu sınıfa girmektedir.

Patlama Riski Neden Artıyor?

Konya Teknik Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü'nden Dr. Yusuf Yılmaz'ın çalışmalarına göre, basınçlı kapların tehlikeli bir durum oluşturmasının temel nedenleri ihmallerden kaynaklanıyor:

• Kullanılan cihazların kontrollerinin yaptırılmaması veya uygun şekilde yapılmaması.

• Tüketicilerin güvenli ürün yerine ucuz ürünü tercih etmeleri.

• Cihazların kullanma talimatlarına uygun çalıştırılmaması.

• Günlük bakımların göz ardı edilmesi.

• Cihazların, bu konuda eğitim almamış ehil olmayan kişilerce kullanılması.

• Üreticilerin büyük bir kısmının mevzuatlara uygun üretim yapma konusunda sorumlu davranmaması.

Basınçlı kaplar zamanla korozyona uğruyor; emniyet elemanlarında arıza, kaynak yerlerinde açılma ve çatlak gibi tehlikeli hatalar meydana geliyor. Bu hatalar gözle fark edilmeyebiliyor. Basınçlı kapların bu şekilde çalışmaya devam etmesi güvensiz bir çalışma ortamı oluştururken, kabın çalıştığı sürece patlama riski taşıdığı anlamına geliyor.

Güvenli Çalışma İçin Periyodik Kontrol Şart

Bu gizli tehlikelerin bertaraf edilmesi ancak periyodik kontroller ile mümkün. Yapılan kontrollerle basınçlı kaplarda oluşan gözle görülmeyen hatalar ortaya çıkıyor. Ayrıca gerçekleştirilen profesyonel testlerle basınçlı kapların kullanıma uygun olup olmadığı ve güvenli bir şekilde çalışabilirliği de tespit ediliyor. Sonuç olarak, kontrollerin eksiksiz yapıldığı işyerlerinde can kaybı riski en aza iniyor ve daha güvenli bir çalışma ortamı sağlanmış oluyor.

İşverenlerin Temel Yükümlülükleri

İş yerinde güvenliğin sağlanmasında en büyük sorumluluk işverene düşüyor. Yönetmeliğe göre işverenlerin dikkat etmesi gereken kritik noktalar şunlardır:

• İşveren, iş ekipmanını seçerken işyerindeki özel çalışma şartlarını ve sağlık yönünden tehlikeleri göz önünde bulundurmak zorundadır.

• Ekipmanın çalışanlar için tamamen tehlikesiz olması sağlanamıyorsa, riski en aza indirecek uygun önlemler derhal alınmalıdır.

• Çalışanlara, kullandıkları iş ekipmanına ve bu ekipmanın kullanımına ilişkin yeterli bilgi ve yazılı talimat verilmesi zorunludur.

• İş ekipmanını kullanmakla görevli olan çalışanların, oluşabilecek riskler ve bu risklerden kaçınma yollarını içeren yeterli bir eğitim almaları sağlanmalıdır.

Periyodik Kontroller ve Yetkili Kişiler Kimlerdir?

Zamanla yıpranan veya arızalanan ekipmanlar büyük riskler barındırır. Bu nedenle, arızaya sebep olabilecek etkilere maruz kalarak tehlike yaratabilecek iş ekipmanlarının periyodik kontrolleri yetkili kişilerce mutlaka yapılmalıdır.

• Yetkili Kişiler: Periyodik kontrolleri yapmaya yetkili kişiler, ilgili branşlardan mühendis, tekniker ve yüksek teknikerlerdir.

• Kayıt Zorunluluğu: Bu kontrolleri yapacak yetkili kişilerin, bilgilerini Bakanlığa elektronik ortamda kayıt yaptırması gerekmektedir. Kayıt numarası almayanlar tarafından düzenlenen periyodik kontrol raporları geçersiz sayılmaktadır.

• Raporlama: Yapılan muayeneler ve tüm bakım onarımlar kayıt altına alınmalı ve yetkililer her istediğinde gösterilmek üzere uygun şekilde saklanmalıdır.

Yüksekte Çalışma ve Özel Risk Taşıyan Durumlar

Özellikle inşaat ve sanayi sektörlerinde yüksekte çalışma ve basınçlı ekipmanların kullanımı ekstra önlemler gerektirir.

• Yüksekte Çalışma: Yüksekte yapılan geçici işler güvenli bir platformda yapılamıyorsa, güvenli çalışma koşullarını sağlayacak en uygun iş ekipmanı seçilmeli ve toplu koruma önlemlerine her zaman kişisel koruma önlemlerinden daha fazla öncelik verilmelidir.

• İskeleler: Seçilen iskelenin taşıyıcı elemanlarının kayması önlenmeli ve kurulum/söküm işlemleri, ilgili mühendis veya teknikerlerin gözetimi altında yetkili çalışanlarca yapılmalıdır.

• Kendinden Hareketli Makineler: Üzerinde çalışan bulunan hareketli iş ekipmanları, normal çalışma koşullarında devrilme riskine karşı koruyucu bir yapı veya sistemle donatılmalıdır.

• Basınçlı Kaplar: Basınçlı kaplarda temel prensip olarak işletme basıncının 1,5 katı ile hidrostatik test yapılması esastır.

İş sağlığı ve güvenliği, bir prosedürden öte insan hayatını koruyan temel bir haktır. Tüm iş ekipmanlarının bakım ve kontrollerinin düzenli yapılması, olası faciaların önüne geçmek için atılacak en büyük adımdır.

Mekanik Tehlikelere Karşı Alınacak Stratejik Önlemler

• Makineler, tahmin edilen her türlü çalışma şartı altında (iklim şartları dâhil) devrilme, düşme veya beklenmeyen hareket riski oluşturmayacak şekilde son derece kararlı tasarlanmalıdır.

• Makine parçaları ve bağlantıları, belirtilen kullanım koşullarındaki zorlamalara tam dayanım göstermeli ve kırılma riski barındırmamalıdır.

• İş parçası, kesici takımlar veya atıklar gibi düşen ve fırlayan nesneleri engelleyecek kesin tedbirler alınmalıdır.

• Operatörlerin ulaşabileceği makine parçalarında, yaralanmalara davetiye çıkarabilecek keskin kenarlar, köşeler ve kaba yüzeyler kesinlikle bulunmamalıdır.

• Kombine makinelerde ve aletlerin dönme hızlarındaki değişiklik gerektiren durumlarda, her bir eleman diğerleri için tehlike yaratmadan ayrı ayrı güvenle kullanılabilmelidir.

• Hareketli parçalardan kaynaklanan kazaları önlemek için koruyucu tertibatlar mutlaka riskin tipine göre seçilmeli; hem hareket aktarma elemanları hem de doğrudan işleme giren parçalar güvence altına alınmalıdır.

Koruyucu ve Koruma Tertibatlarında Aranan Altın Standartlar

• Kullanılan tüm koruyucular sağlam yapıda olmalı, makineye ilave bir risk getirmemeli ve personelin kolayca devre dışı bırakamayacağı (by-pass edemeyeceği) nitelikte konumlandırılmalıdır.

• Koruma tertibatları, üretim işlemlerinin gözlenmesine engel teşkil etmemeli ve sadece tehlikeli alana erişimi kısıtlamalıdır.

• Sabit koruyucular ancak alet kullanılarak sökülebilecek bir sistemle sabitlenmeli; A ve B tipi hareketli koruyucular ise makine çalışırken kilitli kalacak veya açıldığında sistemi anında durduracak kumanda sistemleriyle donatılmalıdır.

• Ulaşmayı kısıtlayan ayarlanabilir koruyucular ise herhangi bir el aletine ihtiyaç duymadan pratik bir şekilde ayarlanabilmeli ve fırlama riskini minimuma indirmelidir.

Gizli Tehlikeler: Elektrik, Sıcaklık, Yangın ve Emisyonlar

• Makineler, elektrik çarpması veya statik elektrik birikmesi gibi tehlikelere karşı özel olarak korunmalı ve deşarj sistemleriyle donatılmalıdır.

• Pnomatik, hidrolik veya termal enerji gibi alternatif güç kaynaklarının kullanımında doğabilecek potansiyel riskler tasarım aşamasında engellenmeli ve parçaların hatalı takılma ihtimali ortadan kaldırılmalıdır.

• Aşırı sıcak veya dondurucu yüzeylere temas riski sıfırlanmalı; makinenin ürettiği gaz, toz, sıvı veya buhar kaynaklı yangın ve patlama tehlikeleri bertaraf edilmelidir.

• İşitme kayıplarını ve doku hasarlarını önlemek adına gürültü, titreşim ve radyasyon (lazer donanımları dâhil) emisyonları teknik gelişmeler ışığında kaynağında en aza indirilmelidir.

• Operatörün tehlikeli bir madde veya emisyon ile makine içinde mahsur kalmasını önleyecek tedbirler alınmalı, ayrıca çalışma platformlarında kayma, tökezleme veya düşme riskleri giderilmelidir.

Güvenli İşletme İçin Bakım, İşaretleme ve Talimatlar

• Makinenin ayar, yağlama ve bakım noktaları tehlike bölgesinin güvenli bir mesafesinde (dışında) yer almalı; tüm onarım işlemleri makine tam durur vaziyetteyken yapılabilmelidir.

• Makineler kendi enerji kaynaklarından tamamen ayrılabilecek kilitlenebilir şalter, fiş veya ayırıcı tertibatlarla donatılmalı ve operatörün fiziksel müdahalesine en az ihtiyaç duyacak şekilde tasarlanmalıdır.

• Makine içindeki parçaların temizliği, içine girilmeye gerek kalmadan dışarıdan yapılabilmelidir.

• Bilgilendirme ve ikaz tertibatları (sinyaller) tek anlamlı olmalı, bakiye riskler hakkında net ve anlaşılır uyarılar içermelidir.

• Ürün üzerinde CE işareti, imalatçı bilgileri, yapım yılı, varsa seri numarası ve ağırlık bilgisi gibi işaretlemeler görünür şekilde bulunmalıdır.

• Servise alınan her makine için Avrupa Birliği dillerinden birinde ve mutlaka makinenin kullanılacağı yerel dilde (Türkçe) hazırlanmış işletme talimatları sunulmalıdır.

• Bu talimatlar; kurulum, bakım, gürültü/titreşim değerleri, patlayıcı ortam riskleri ve montaj kuralları gibi tüm detayları meslekten olmayan kişilerin dahi kolayca anlayabileceği bir sadelikte içermelidir.

Güncel Mevzuat ve Zengin Kaynak Seti

İSG sınav mantığına tamamen uygun, güncel mevzuat doğrultusunda hazırlanan geniş yayın yelpazesi, adayların sınav sürecini en verimli şekilde yönetmesini sağlıyor. Başarıyı hedefleyen adaylar için hazırlanan kapsamlı kaynak seti şu içeriklerden oluşuyor:

• ABC Sınıfı İSG Sınavlarına Hazırlık Deneme Kitabı (35 Deneme)

• Tamamı Çözümlü 25 Deneme Sınavı

• 2025 Adet Karışık Sorudan Oluşan Soru Bankası (10 Özel Deneme)

• Tamamı Çözümlü Soru Bankası

• Konu Konu Mevzuat Soru Bankası

• Tamamı Tablolardan Oluşan Özet Konu Anlatım Kitabı

Sınava Kadar Kesintisiz Eğitim ve Kamp Desteği

İSG Sınav Okulu, sadece kitap desteğiyle kalmayıp adayları sınav gününe kadar her adımda destekliyor. Program kapsamında sunulan ücretsiz canlı konu anlatım dersleri ve soru çözüm kampları ile eksikler kapatılırken, sınava son 15 gün kala düzenlenen Hızlandırılmış Son Tekrar Kampı ile tüm bilgiler taze tutuluyor.

Ayrıca WhatsApp, Telegram ve Instagram gibi sosyal mecralar üzerinden yapılan düzenli soru paylaşımları, güncel mevzuat notları ve kritik hatırlatmalarla adayların motivasyonu her zaman en üst seviyede tutuluyor. Yoğun ilgi gören ve her dönem kısa sürede tükenen bu kaynaklarla doğru bir hazırlık süreci geçirmek ve geleceğinizi güvenceye almak için siz de İSG Sınav Okulu – Volkan Altunay ailesindeki yerinizi ayırtın.

İSG Sınav Okulu - Volkan Altunay Ücretsiz WhatsApp Eğitim Grubu için tıklayınız

Afet ve acil durumlar sonrasında yürütülen çalışmaların en kritik ayaklarından birini oluşturan psikososyal destek hizmetleri, toplumun derin yaralarını sarmaya devam ediyor. Uzmanlar, bu süreçte sunulan desteğin sadece anlık bir müdahale olmadığını, bireysel ve toplumsal iyileşmenin temel yapı taşını oluşturduğunu belirtiyor.

Psikososyal destek ekipleri, saha çalışmalarında öncelikli olarak empati, anlama ve duyarlılık yoluyla etkilenen vatandaşlara psikolojik ilk yardım ulaştırıyor. Yaşanılan travmanın etkilerini en aza indirmeyi amaçlayan uzmanlar, aynı zamanda sahada daha derin psikolojik sorunlar yaşayan ve psikiyatrik hizmetlere ihtiyacı bulunan bireyleri titizlikle belirleyerek ilgili kurumlara yönlendiriyor.

Sürecin sadece psikolojik müdahaleyle sınırlı kalmadığını vurgulayan yetkililer, kriz anlarında doğru bilgi akışının hayati önem taşıdığına dikkat çekiyor. Bu kapsamda ekipler, bireylerin, toplumun ve kurumların ihtiyaç duyduğu doğru ve rahatlatıcı bilgileri yayarak bilgi kirliliğinin ve paniğin önüne geçiyor.

Hem psikolojik ilk yardımı hem de toplumsal bilgilendirmeyi içine alan bu kapsamlı psikososyal destek faaliyetleri, afetlerin izlerini silmede en büyük güvencelerden biri olmaya devam ediyor.

İş Ekipmanı Nedir ve Tehlike Bölgeleri Nerelerdir?

Çalışma hayatının vazgeçilmezi olan iş ekipmanları; işin yapılmasında kullanılan herhangi bir makine, alet ve tesisi ifade ediyor. Ancak bu ekipmanların çevresinde, kişilerin sağlık ve güvenlik yönünden riske maruz kalabileceği "tehlikeli bölgeler" bulunuyor. Tamamen veya kısmen bu bölgede bulunan maruz kişilerin ve iş ekipmanını kullanmakla görevli operatörlerin güvenliği, makinenin daha tasarım aşamasındayken düşünülmesi gereken en önemli unsurların başında geliyor.

CE İşareti: Güvenliğin Temel Göstergesi

Makine Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT) kapsamında hayati önem taşıyan CE Uygunluk İşareti, makinelerin çalışırken ve kullanılırken insanların, tüm canlıların ve çevrenin sağlık ve emniyetini tehdit etmeyeceğini belgeliyor. Ürünün güvenli olduğunu gösteren ve insan, can, mal, bitki ve hayvan varlığına zarar vermeyeceğini ispatlayan bu işaret; alçak gerilim cihazlarından oyuncaklara, asansörlerden basınçlı ekipmanlara ve makinelere kadar geniş bir yelpazede zorunlu tutuluyor.

Makinelerin Oluşturduğu Gizli ve Açık Tehlikeler

İş makineleri, doğru tasarlanmadığında veya yanlış kullanıldığında pek çok riski beraberinde getiriyor. Tehlikeler temel olarak iki ana grupta toplanıyor:

• Mekanik Tehlikeler: Bu grupta ezilme, kesme, bölme veya makaslama tehlikesi yer alıyor. Ayrıca takılma, sürtünme, yüksek basınçlı sıvıların kişilere fışkırması ile kapma veya yakalanma tehlikesi doğrudan fiziksel zararlara yol açabilen mekanik riskler arasındadır.

• Diğer Tehlikeler: Mekanik olmayan risklerin başında statik elektrik dahil olmak üzere elektrik tehlikesi geliyor. Düşük ve yüksek sıcaklıkların yarattığı termik tehlikeler, titreşim ve gürültünün meydana getirdiği tehlikeler ile radyasyonun (iyonlaştırıcı ışınlar, mikro dalga, lazer) sebep olduğu tehlikeler de bu kapsamdadır. Bunlara ek olarak basınç, zehir, yanıcı ve patlayıcı malzemelerin sebep olduğu tehlikeler ile ergonomik prensiplerin ihmali de iş sağlığını ciddi şekilde tehdit etmektedir.

Tasarım ve Kumanda Sistemlerinde Yasal Şartlar

Makinelerin güvenlik bütünlüğü prensiplerine göre tasarlanması yasal bir zorunluluktur. Bir makinenin ömrü boyunca, montaj ve sökülme aşamaları da dahil olmak üzere, tahmin edilebilir anormal durumlarda bile her türlü kaza riskini ortadan kaldıracak şekilde yapılması hedeflenmelidir. Tasarım aşamasında, operatörün maruz kalacağı yorgunluk ve psikolojik stresin ergonomik ilkelerle en alt seviyeye indirilmesi gerekmektedir.

Ayrıca, makinelerin kumanda (kontrol) sistemlerinin güvenilirliği de kritik bir konudur. Yönetmeliklere göre kumanda tertibatları açıkça görülebilmeli, tanınabilmeli ve tereddüde mahal bırakmayacak şekilde konumlandırılmalıdır. Tehlike bölgesi dışına yerleştirilmesi gereken kumandaların (acil durum stop butonu gibi istisnalar hariç) ilave bir risk yaratmaması şarttır. Her makine, emniyetli bir şekilde durdurulabilmesi için bir durdurma tertibatı ile donatılmalı ve gerçek veya olası tehlikeli durumlardan kaçınmak maksadıyla mutlaka acil durum durdurma (acil stop) sistemine sahip olmalıdır. Güç beslemesinde yaşanacak dalgalanmalar veya kesilmeler, makinenin tehlikeli bir duruma geçmesine yol açmamalıdır.

Mekanik El Aletlerinde Altın Kurallar

Atölyelerde en çok kullanılan mekanik aletlerin başında gelen keskiler, raspalar ve manivelalar, hatalı kullanıldığında ciddi kazalara yol açabiliyor.

• Keskiler: Keski başında oluşacak çapaklar zımpara taşı veya eğe ile temizlenmeli. Küçük parçaların sıçrama ihtimaline karşı koruyucu gözlük kullanılmalı. Hem keski hem de çekiç sıkıca tutulmalı; keski başının ve çekiç yüzünün yağlı, kaygan olmamasına dikkat edilmelidir.

• Raspalar: Raspalar diğer aletlerden ayrı saklanmalı ve kesinlikle sapsız raspa kullanılmamalıdır. Vücuda doğru raspalama yapılmamalı, iş parçası elle tutulmak yerine mengeneye bağlanmalıdır. Ayrıca raspa manivela gibi kullanılmamalıdır.

• Manivelalar: Yapılacak işe uygun seçilmeli ve kullanılırken kayarak diğer şahıslara zarar verilmemelidir. Bu aletler sert çelikten yapılmamalı, destek olarak tahta, plastik veya yumuşak malzeme kullanılmalıdır.

• Penseler ve Kıskaçlar: Penseler, tel makasları ve kıskaçlar ile keskin tel veya yay gibi malzeme kesilirken, telin uçlarından biri uygun şekilde sabit hale getirilmelidir.

Elektrikli Aletler ve Havya Kullanımı

Elektrik enerjisiyle çalışan el aletlerinde yalıtım ve ortam güvenliği ön plana çıkıyor.

• Havyalar: Havyalar kullanılmıyorken mutlaka prizden çekilmeli ve ortamda uygun havalandırma yapılmalıdır. İş parçası pense veya kelepçe ile tutulmalı, bu işte çalışanların kanda kurşun tahlili yapılmalıdır.

• Seyyar Aydınlatma ve Aletler: Seyyar elektrik lambaları uygun evsafta olmalı, düşük gerilimle çalışmalıdır. Seyyar elektrikli el aletleri ise mutlaka çift izolasyonlu olmalıdır.

Ağır Yükleri Kaldırırken Güvenlik: Krikolar ve Ceraskallar

İnsan gücünün yetmediği durumlarda devreye giren kaldırma ekipmanları, katı kurallarla kullanılmak zorundadır.

• Kriko Kullanımı: Kriko, elle kaldırılması imkânsız büyük eşyaları fazla güç sarfetmeden kolaylıkla yükseğe kaldırmayı sağlayan bir araçtır. Vidalı, oto ve hidrolik krikolar gibi çeşitleri olup, vidalı krikolar bir tona yakın yükleri kaldırabilir.

  • Krikoyu kurmadan önce zeminin sağlam ve düz bir zemin olup olmadığı kontrol edilmelidir.

  • Kriko ile parça merkezlenmeli, krikonun kafasının temas edeceği kaldırma yüzeyi düzgün olmalıdır.

  • Kaldırma yükü dengeli dağılmalı; alet düzenli olarak kontrol edilmeli ve yağlanmalıdır.

  • Üretici firmanın tavsiye ettiği kapasite aşılmamalı, tüm krikolarda bulunan bitiş işareti geçilmemelidir.

  • Krikonun tahrik kolu, çalışanların teması ile harekete geçmeyecek şekilde en alt konumda bırakılmalıdır.

• Ceraskallar: Zincir baklaları tam olarak birbirine oturmuş olmalı; zincirin asma noktası ile kaldırılacak parçanın bağlandığı noktalar açısız ve düşey düzlemde olmalıdır. Zincir kaldırılacak parçadan kaymayacak ve sağlam bir şekilde bağlanmalı, ceraskalda ip değil zincir kullanılmalıdır.

İşleme Ekipmanlarında Hassas Önlemler

• Zımpara Tezgahları: Seyyar zımpara makinesi ile çalışmada elektrik kablolarının sağlamlığı kontrol edilmelidir. Zımpara makinesinin koruyucusu, koruyucu muhafazası ve camının takılı olması sağlanmalıdır. Kullanma ömrü tamamlanan taşlar derhal değiştirilmeli, makine her iki elle birlikte kavranarak kullanılmalıdır. İşlem sırasında kıvılcımların yere doğru yönlenmesine dikkat edilmelidir.

• Matkaplar: Matkap ile delinecek yer merkezlenmiş olmalıdır. Matkap ucunun çıkarmış olduğu spiral talaşlar elle değil; bir tahta parçası veya tel fırça ile uzaklaştırılmalıdır. En önemli kurallardan biri ise, elle tutulan parçaların kesinlikle delinmeye çalışılmamasıdır.

İş güvenliği, sadece ağır sanayi makineleri için değil, günlük hayatta kullanılan basit el aletleri için de hayati öneme sahiptir. Konya Teknik Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü'nde gerçekleştirilen "Mekanik İşlerde İş Sağlığı ve Güvenliği" konulu sunumda, el aletlerinin yanlış kullanımının hafif yaralanmalardan uzuv kayıplarına ve hatta ölümlere kadar varan ciddi kazalara yol açabileceği vurgulandı.

El Aletlerinde Kazaların Temel Nedenleri

Dr. Yusuf Yılmaz, el aletlerinden kaynaklanan kazaların başlıca sebeplerini şu şekilde sıraladı:

• El aletlerinin bakımsız veya arızalı olması.

• Aletlerin amaçları dışında kullanılması.

• Yanlış kullanım yöntemlerinin tercih edilmesi.

• Uygun kişisel koruyucu donanım (KKD) kullanılmaması.

Güvenli Çalışma İçin Hayati Tedbirler

Güvenli bir çalışma ortamı sağlamak için el aletlerinin seçimi ve bakımında şu kurallara dikkat edilmelidir:

• İşe Uygunluk: Kullanılacak el aleti mutlaka yapılan işe uygun olmalı ve amacına göre kullanılmalıdır.

• Düzenli Bakım: Arızalı veya teknik ömrünü tamamlamış aletler derhal kullanım dışı bırakılmalı, onarılmalı veya değiştirilmelidir.

• Sap Kontrolü: Çekiç ve benzeri aletlerin ahşap sapları budaksız, elyaflı ağaçtan, kıymıksız ve gevşek olmayacak şekilde üretilmiş olmalıdır.

• Kişisel Koruyucu Donanım: Çalışılan işin türüne göre (kesme, delme, taşlama vb.) uygun gözlük, maske veya eldiven gibi KKD kullanımı zorunludur.

Dr. Yılmaz, özellikle elektrikli ve pnömatik (havalı) el aletlerinde kablo yalıtımı, topraklama bağlantıları ve basınçlı hava hortumlarının kontrolünün kazaları önlemede kritik rol oynadığını hatırlatarak, tüm kullanıcıları dikkatli olmaya davet etti.